Lỗi Ngoại Quan Xốp Định Hình: Nguyên Nhân Và Cách Khắc Phục

Sau hơn ba mươi năm đứng xưởng đúc EPS, tôi rút ra một điều: lỗi xốp định hình gần như không bao giờ là chuyện may rủi. Mỗi góc khuyết, mỗi vết rỗ, mỗi tấm vênh đều có nguyên nhân vật lý nằm trong bốn nhóm: thông số hơi, cách làm nguội, tình trạng hạt sau ủ và tình trạng khuôn. Bài này viết cho QC nhà máy khách và thợ đúc: mỗi lỗi đi theo ba bước - dấu hiệu nhìn thấy, nguyên nhân gốc, hướng khắc phục - kèm bảng tra nhanh dán ngay tại chuyền.

Vì sao lỗi ngoại quan không phải chuyện thẩm mỹ

Ngoại quan là tín hiệu bề mặt của thông số bên trong. Góc khuyết liệu ngay vị trí đỡ chân máy nghĩa là chỗ đó mất tiết diện chịu nén; mặt bẻ ra thấy hạt rời nghĩa là mẻ đó thiếu hơi. Xốp EPS tỷ trọng 10-30 kg/m3 cho cường độ chịu nén tại biến dạng 10% khoảng 70-250 kPa, nhưng chỉ khi hạt chín và kết dính đủ. Trong ISO 9001:2015, ngoại quan thuộc khâu thông qua sản phẩm (8.6) và kiểm soát đầu ra không phù hợp (8.7): người ký cho hàng đi phải trả lời được lỗi từ đâu và đã chặn chưa.

Nhóm lỗi 1: Thiếu liệu, khuyết góc

Dấu hiệu nhìn thấy

Góc bo không đầy, cạnh mỏng lộ vân khuôn, mặt lõm cục bộ, gân mỏng hụt đầu. Dấu hiệu nhận dạng quan trọng nhất: lỗi lặp đúng một vị trí trên mọi sản phẩm cùng mẻ. Khuyết góc ngẫu nhiên mỗi cái một chỗ là do va chạm khi đóng gói.

Nguyên nhân gốc và hướng khắc phục

Ba nguyên nhân chiếm phần lớn: nạp liệu thiếu (thời gian nạp ngắn, áp khí nạp thấp), súng bắn tắc do hạt vón và bavia bám, đối áp trong lòng khuôn cao do lỗ thoát khí bít. Xử lý: đầu ca tháo kiểm từng súng, đo áp khí nạp so với phiếu thông số, dùng chế độ nạp có áp cho sản phẩm gân mỏng hoặc hốc sâu. Nếu vị trí khuyết vẫn lặp sau khi thông súng, đó là bài toán số lượng và vị trí súng, phải sửa ở khâu thiết kế khuôn (8.3) và ghi nhận theo 8.5.6.

Nhóm lỗi 2: Kết dính hạt kém, bóc ra thấy hạt rời

Cách bẻ mẫu để đánh giá

Đây là lỗi nguy hiểm nhất vì nhìn ngoài vẫn đẹp. Cách kiểm của thợ lâu năm: bẻ đôi mẫu rồi soi mặt gãy. Vết gãy đi vòng quanh hạt, hạt rời nguyên viên là kết dính kém; vết gãy xé qua thân hạt, mặt cắt xù xì là kết dính tốt. Thông lệ ngành thường lấy tỷ lệ hạt bị xé qua thân từ khoảng 60-70% trở lên làm ngưỡng chấp nhận. Cách chấm điểm chi tiết xem bài đo độ kết dính hạt (fusion) xốp EPS.

Nguyên nhân gốc và hướng khắc phục

Nguyên nhân chia hai tuyến. Tuyến hơi: áp hơi thấp, gia nhiệt ngắn, bẫy hơi hỏng làm đường ống đọng nước nên hơi vào khuôn là hơi ướt. Tuyến hạt: hạt chưa ủ đủ nên áp suất bên trong chưa cân bằng, hoặc ủ quá lâu nên khí nở đã thoát gần hết. Thời gian ủ thường từ vài giờ đến vài ngày tùy loại hạt và tỷ trọng - xem bài phòng ủ hạt EPS (aging). Xử lý: xả ngưng đầu ca, kiểm bẫy hơi hàng tuần, tăng gia nhiệt từng bước rồi đúc thử ba mẫu bẻ kiểm, cách ly hạt quá hạn ủ.

Nhóm lỗi 3 và 4: Cháy vàng và ẩm nặng biến dạng

Cháy vàng, co rúm bề mặt

Dấu hiệu: bề mặt ngả vàng nâu từng mảng, co rúm, đôi chỗ bóng bất thường, sản phẩm nhỏ hơn lòng khuôn thấy rõ, mùi khét nhẹ khi mới tháo. Nguyên nhân là hơi quá nóng hoặc quá lâu: van giảm áp trôi, gia nhiệt cài dư, lỗ hơi phân bố lệch tạo điểm nóng. Xử lý: giảm gia nhiệt từng bước 0,5-1 giây, mỗi bước đúc thử ba mẫu rồi mới chốt, đo áp hơi ngay đầu vào khuôn. Mọi lần chỉnh phải ghi phiếu thay đổi thông số (8.5.6).

Ẩm nặng, biến dạng sau vài ngày

Lỗi này hay gây tranh cãi vì lúc giao hàng còn đẹp, ba đến năm ngày sau mới lõm mặt và cong. Nguyên nhân: làm nguội chân không chưa đủ, tháo khuôn sớm khi lõi còn nóng, chưa qua giai đoạn ổn định kích thước. Phát hiện sớm rất đơn giản: cân mẫu ngay sau tháo khuôn rồi cân lại sau 24 và 48 giờ, phần khối lượng hụt chính là nước. Tiện thể tính tỷ trọng: mẫu 200 x 200 x 50 mm có thể tích 0,002 m3, nặng 40 g tức 0,040 kg, chia ra 20 kg/m3.

Nhóm lỗi 5 và 6: Vênh cong, rỗ mặt và vết lằn

Vênh, cong

Đặt sản phẩm lên mặt bàn phẳng thấy kênh một góc hoặc tấm vặn nhẹ. Nguyên nhân phổ biến nhất là chênh nhiệt hai nửa khuôn: một buồng thoát ngưng tốt, buồng kia đọng nước nên nguội chậm hơn, hai mặt co không đều. Thứ hai là thói quen xưởng: xếp chồng khi còn nóng, chồng quá cao, pallet không phẳng. Khắc phục: cân bằng cấp hơi và xả ngưng hai buồng, quy định thời gian nguội tối thiểu và chiều cao chồng bằng văn bản.

Mặt rỗ, vết lằn

Bề mặt lấm tấm lỗ nhỏ theo cụm, hoặc vệt lằn dọc đường ghép khuôn, đôi khi kèm bavia. Nguyên nhân gần như luôn nằm ở khuôn: lỗ thoát hơi bít bởi bụi hạt, dầu và cặn khoáng từ nước lò hơi; mặt khuôn bẩn hoặc xước; mối ghép hở do mòn chốt định vị. Đây là lỗi bảo trì thuần túy, xử lý bằng lịch vệ sinh khuôn và súc lỗ hơi định kỳ - xem bài bảo trì khuôn đúc xốp định hình và vệ sinh lỗ hơi.

Nhóm lỗi 7: Sai kích thước ngoài dung sai

Sai kích thước có ba gốc rễ: co ngót sau đúc theo tỷ trọng và thời gian ổn định, khuôn mòn hoặc mối ghép hở làm kích thước lớn dần, và lỗi phương pháp đo khi mỗi bên dùng một loại thước. Ví dụ: chi tiết dài danh nghĩa 500 mm, co ngót 0,4% thì sau ổn định còn 500 trừ 2, bằng 498 mm; dung sai cộng trừ 1% tức cộng trừ 5 mm thì vẫn đạt, nhưng khách đòi cộng trừ 1 mm thì không nhà máy EPS nào giao ổn định được. Nói thẳng với phòng mua hàng: dung sai đúc EPS rộng hơn nhựa ép phun, không thể đòi độ chính xác như gia công cơ khí. Cách đúng là chốt dung sai kèm mốc thời điểm đo và dụng cụ đo trên bản vẽ nghiệm thu, theo bài quy cách và dung sai xốp định hình.

Bảng tra nhanh lỗi - nguyên nhân - xử lý

In khổ A4, dán tại vị trí kiểm hàng là dùng được ngay.

Kiểm soát lỗi bằng hệ thống, không bằng may rủi

Nhìn lại bảy nhóm trên, gần như toàn bộ là lỗi THÔNG SỐ và lỗi BẢO TRÌ. Hai thứ đó kiểm soát được bằng hệ thống: kiểm soát sản xuất (8.5.1), kiểm soát thay đổi (8.5.6), thông qua sản phẩm (8.6), kiểm soát đầu ra không phù hợp (8.7), theo dõi đo lường (9.1), sự không phù hợp và hành động khắc phục (10.2). Mốp Xốp Minh Phát vận hành hệ thống quản lý chất lượng theo ISO 9001:2015: mỗi lỗi ngoại quan được ghi vào hồ sơ, đủ truy ngược về mẻ hơi, lô hạt và ca sản xuất.

Biểu mẫu ghi lỗi tại chuyền

Biểu mẫu dùng được chỉ cần tám trường: ngày và ca; mã sản phẩm và mã khuôn; số lô hạt và ngày ủ; tên lỗi theo bảng tra nhanh; số lượng phát hiện trên tổng số kiểm; thông số hơi và thời gian gia nhiệt đang chạy; hành động đã làm ngay; người ghi. Về cỡ mẫu, thông lệ ngành viện dẫn AQL theo TCVN/ISO 2859-1. Ví dụ minh họa: lô 500 sản phẩm, kiểm tra thường mức II cho cỡ mẫu 50, AQL 2,5 thì số chấp nhận 3 và số loại bỏ 4. Đây là ví dụ theo thông lệ ngành, không phải chứng chỉ của nhà máy nào. Khi lỗi lặp quá ngưỡng nội bộ, hồ sơ chuyển sang xử lý hàng không đạt và hành động khắc phục.

Ba giới hạn cần nói thật với khách

Thứ nhất, EPS là vật liệu cháy được: với bao bì rủi ro nằm ở khâu lưu kho, còn khi vào công trình bắt buộc dùng loại có phụ gia chậm cháy và phải được che phủ theo thiết kế, không để trần. Thứ hai, dung sai đúc EPS rộng hơn nhựa ép phun, không có ngoại lệ. Thứ ba, lấy mẫu AQL là kiểm xác suất; với chi tiết cực kỳ quan trọng phải thỏa thuận kiểm 100% và tính vào giá, kiểm mẫu không thay được kiểm toàn bộ.

Nếu nhà máy của anh chị đang gặp một trong bảy nhóm lỗi trên, hãy gửi ảnh mẫu lỗi kèm mã sản phẩm và số lô về email blueskyhuynhhuynh@gmail.com. Đội kỹ thuật Mốp Xốp Minh Phát sẽ phản hồi nhận định nguyên nhân gốc, hướng xử lý và mẫu biểu ghi lỗi tại chuyền.